भगवान विमलनाथ

भगवान विमलनाथ कोण आहेत

विमलनाथ या अर्धकाळातील चोवीस तीर्थंकरांपैकी तेरावे आहेत. नाव 'विमल' वरून आले आहे, ज्याचा अर्थ निर्मळ, आणि या क्षेत्रासाठी रचलेल्या पूजनात हाच शब्द पुन्हा पुन्हा येतो.

खाली दिलेले तपशील तेच आहेत जे पारंपरिक तीर्थंकर याद्यांत नोंदवलेले आहेत. यांत व्यावहारिक महत्त्व लांछनाचे आहे: दिगंबर मूर्ती जाणीवपूर्वक सारख्या असतात, त्यामुळे पीठावर कोरलेले लांछनच कोणत्याही तीर्थंकराची ओळख असते, आणि विमलनाथांचे लांछन वराह आहे.

या गर्भगृहातील मूर्ती

श्री १००८ विमलनाथ भगवंतांची मूर्ती चतुर्थकालीन मानली जाते आणि अत्यंत रेखीव व सूक्ष्म कोरीव आहे. महाराष्ट्रात हेच एकमेव अतिशय क्षेत्र आहे ज्याचे मूलनायक विमलनाथ आहेत.

स्थापत्यकार, इतिहासकार व यात्रेकरू, जे हिच्यासमोर उभे राहिले आहेत, वारंवार आणि न विचारता म्हणत आले आहेत की अशी मूर्ती त्यांनी इतरत्र पाहिली नाही. हिच्याभोवतीचे गर्भगृह हेमाडपंथी आहे, आणि त्यात इतरही अनेक तीर्थंकर मूर्ती ठेवल्या आहेत.

मूर्ती वाळूच्या दगडात कोरलेली आहे, उंची सुमारे तीन फूट, पद्मासनात विराजमान, मुद्रा शांत व बारकाईने घडवलेली. हिच्यासोबत अष्टप्रातिहार्य, म्हणजे काही अधिक प्राचीन तीर्थंकर मूर्तींभोवती दिसणारी आठ मंगल चिन्हे, कोरलेली नाहीत.

तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ डावीकडे आहेत, सप्तफणी सर्पछत्रासह, दोन्ही बाजूंना हत्ती व देवगण उपस्थित. उजवीकडे कायोत्सर्ग मुद्रेत, म्हणजे ध्यानाच्या उभ्या मुद्रेत एक तीर्थंकर मूर्ती आहे. वेदीभोवतीच्या इतर कोनाड्यांत पद्मासन व कायोत्सर्ग या दोन्ही मुद्रांत तीर्थंकर मूर्ती आहेत, ज्यांत चोवीसही तीर्थंकर एकत्र दाखवणारा एक फलकही आहे.

भाविक काय अनुभवतात

या मूर्तीबद्दल समाजाचे म्हणणे असे की तिचा चेहरा एकच भाव धरून राहत नाही. दर्शन घेणारे सांगतात की सकाळी हलके स्मित, दुपारी गंभीर व स्थिर भाव, आणि संध्याकाळी पुन्हा तेच स्मित.

नित्य येणारे याहून साधी गोष्टही सांगतात: गर्भगृहात प्रवेश करताच मनातील विकार शांत होऊ लागतात, आणि जे उरते तो तोच भाव जो परंपरा 'निस्सही, निस्सही' म्हणते, म्हणजे आत्म्याचा स्वतःचा अपरिग्रही स्वभाव. पुस्तक हे इथे पूजा करणाऱ्यांचा अनुभव म्हणून नोंदवते, आणि इथेही तसेच नोंदवले आहे.

मूर्ती कशी सापडली

नगरातील जेष्ठ श्रावक व वृद्ध नागरिक हा वृत्तांत सांगतात की मूर्ती समाजापर्यंत कशी पोहोचली. ही नोंद नव्हे तर आख्यायिका आहे, आणि पुस्तकही तिला तशीच मांडते.

ज्या ज्या सत्तेने अंबाजोगाई आपल्या अधिपत्याखाली ठेवली, तिच्यासाठी हे नगर लष्करी ठाणे राहिले; यादवांच्या अधिपत्याखालील खोलेश्वराच्या सैन्यापासून ब्रिटिश व निजामापर्यंत. वृद्ध नागरिक आजही बोटाने ती ठिकाणे दाखवतात जिथे छावण्या होत्या. हैदराबादच्या निजामाच्या अधिपत्याखाली येथे गोलकोंडा लान्सर नावाची सैनिकी तुकडी होती.

त्याच तुकडीतील एक अधिकारी आपल्या निवासाजवळच्या एका छोट्या उंचवट्यावर पाय देऊन घोड्यावर बसत असे. त्याच उंचवट्याखाली भूगर्भात ही मूर्ती विराजमान होती. वृत्तांत सांगतो की मूर्तीने त्याच्या स्वप्नात येऊन सांगितले की मला माझ्या जैन बांधवांच्या स्वाधीन कर. त्यानंतर अधिकाऱ्याने जमीन खोदून मूर्ती काढली आणि श्रद्धापूर्वक नगरातील जैन समाजाच्या स्वाधीन केली. त्यानंतर विधिवत तिची मंदिरात प्रतिष्ठापना झाली.